De waarschuwing van Elon Musk dat de Verenigde Staten “1.000 procent zeker failliet gaan” zonder de hulp van kunstmatige intelligentie en robots heeft wereldwijd de aandacht getrokken. De ondernemer, die volgens Forbes na de beursgang van SpaceX een vermogen van ruim 1,3 biljoen dollar (1.120 miljard euro) zou hebben bereikt, wijst daarbij op de snel oplopende Amerikaanse staatsschuld.
Die zorgen zijn niet uit de lucht gegrepen. De Amerikaanse staatsschuld passeerde in maart de grens van 39 biljoen dollar (33.500 miljard euro) en blijft stijgen. Ook het begrotingstekort loopt verder op. Toch stellen veel economen dat Musk op een belangrijk punt ongelijk heeft: de Verenigde Staten kunnen in de traditionele betekenis van het woord niet failliet gaan.
Wat betekent faillissement eigenlijk?
Een faillissement is een juridisch proces dat geldt voor bedrijven, particulieren en in sommige gevallen gemeenten. Voor de federale overheid van de Verenigde Staten bestaat echter geen vergelijkbare procedure. Er is geen wettelijke regeling waarmee de Amerikaanse overheid haar schulden via een faillissementsrechter kan herstructureren.
Wanneer de Verenigde Staten hun financiële verplichtingen niet zouden nakomen, spreekt men daarom niet van een faillissement maar van een wanbetaling of een fiscale crisis. Zo’n situatie zou eerder ontstaan door politieke impasses, wettelijke beperkingen of bewuste beleidskeuzes dan doordat het land letterlijk zonder geld komt te zitten.
De unieke positie van de Amerikaanse dollar
Een belangrijk verschil tussen een huishouden en de Amerikaanse overheid is dat de Verenigde Staten zelf de dollar uitgeven. Een gezin dat zijn inkomen verliest, kan zijn rekeningen uiteindelijk niet meer betalen. De federale overheid beschikt daarentegen over een monetair systeem waarmee nieuwe dollars kunnen worden gecreëerd.
Omdat alle Amerikaanse staatsschulden in dollars luiden en de Verenigde Staten als enige partij die valuta kunnen uitgeven, is de kans dat het land letterlijk zonder betaalmiddelen komt te zitten uiterst klein. Daarom benadrukken veel economen dat de VS niet failliet kunnen gaan zoals een bedrijf of particulier dat kan.
Inflatie als grotere bedreiging
Dat betekent echter niet dat de oplopende schulden geen risico vormen. Investeerder Ray Dalio, oprichter van een van ’s werelds grootste hedgefondsen, waarschuwde eerder voor een mogelijke “schuldenspiraal”. Volgens hem is een formele wanbetaling onwaarschijnlijk, omdat de centrale bank uiteindelijk geld kan creëren om schulden op te kopen.
Het gevolg daarvan kan wel zijn dat de waarde van de dollar afneemt. Historische gegevens laten zien dat de koopkracht van de Amerikaanse munt in de afgelopen decennia aanzienlijk is gedaald. Waar 100 dollar vandaag nog dezelfde koopkracht heeft als ongeveer 12 dollar in 1970, heeft de overheid in die periode wel steeds aan haar betalingsverplichtingen voldaan.
Vooral mensen met spaargeld of een vast inkomen kunnen de gevolgen van inflatie sterk voelen. Een dalende koopkracht tast immers direct de waarde van inkomen en vermogen aan.
Schulden blijven een uitdaging
Hoewel de Verenigde Staten waarschijnlijk niet failliet kunnen gaan in juridische zin, blijft de omvang van de staatsschuld een belangrijk economisch vraagstuk. Alleen al de rentelasten bedragen inmiddels meer dan een biljoen dollar per jaar.
Daarmee heeft Musk volgens veel analisten gelijk dat de schuldenontwikkeling zorgwekkend is. Zijn voorspelling van een faillissement wordt echter door economen als onjuist beschouwd. De werkelijke dreiging ligt eerder in langdurige inflatie, hogere rentelasten en een afnemende koopkracht dan in een klassiek faillissement.
Voor consumenten maakt dat onderscheid soms weinig verschil. Of de economie wordt geraakt door financiële onrust of door een munt die steeds minder waard wordt, beide scenario’s kunnen de financiële positie van huishoudens onder druk zetten. Daarom blijft een gezonde financiële planning belangrijk, ongeacht hoe het probleem precies wordt benoemd.